Erzurum’un “Ayasofyası” Fetih Camii’nde 30 yıl sonra Hz. İsa freski yeniden ortaya çıktı

Erzurum’un Yakutiye ilçesinde halk arasında “Erzurum’un Ayasofyası” olarak anılan Fetih Camii, tamamlanan restorasyon çalışmalarının ardından tarihi ve sanatsal özellikleriyle yeniden ziyaretçilerini ağırlamaya başladı. 19’uncu yüzyılın ortalarında Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edilen ve 1997 yılında camiye dönüştürülerek ibadete açılan yapının restorasyonu sırasında, yıllar önce üzeri kapatılan Hazreti İsa freski yeniden gün yüzüne çıkarıldı.

Yakutiye ilçesindeki Demirciler Çarşısı’nda bulunan tarihi yapı, doğu-batı doğrultusunda uzanan üç nefli bazilikal planıyla dikkat çekiyor. 1850’li yıllarda Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edilen yapı, 10 Haziran 1977 tarihinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararıyla tescillenerek koruma altına alındı.

Uzun süre kullanılmadan kalan tarihi yapı, 1997 yılında cami olarak ibadete açılarak “Fetih Camii” adını aldı.

2024’te başlayan restorasyon 2026’da tamamlandı

Zaman içerisinde yıpranan ve kapsamlı bir restorasyona ihtiyaç duyan Fetih Camii için 2024 yılında çalışma başlatıldı. Dönemin Erzurum Valisi, mevcut İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi’nin himayesinde yürütülen çalışmalar kapsamında yapının rölöve, restitüsyon, restorasyon ve mühendislik projeleri hazırlandı.

Erzurum Rölöve ve Anıtlar Bölge Müdürlüğü denetiminde ve Erzurum Valiliği koordinasyonunda gerçekleştirilen restorasyonda, yapının deprem güçlendirmesi yapıldı. Drenaj çalışmaları gerçekleştirilirken ihtiyaç duyulan taşlar değiştirildi, temel ve tonozlarda onarımlar gerçekleştirildi.

Sıva raspaları sırasında yapının özgün mimari özelliklerine ilişkin yeni izlere de ulaşıldı. Kadınlar mahfiline açılan iki tarihi giriş kapısı ile bu kapılara ait geçiş yolları ortaya çıkarılarak yapının özgün durumuna uygun şekilde yeniden düzenlendi.

Restorasyon çalışmaları 2026 yılında tamamlanan Fetih Camii, temmuz ayında düzenlenen törenle yeniden ibadete ve ziyarete açıldı.

Yıllar sonra Hz. İsa freski yeniden görüldü

Restorasyonun en dikkat çekici sonuçlarından biri, yapının orta nefinin üst örtüsünün merkezinde bulunan tarihi freskin yeniden ortaya çıkarılması oldu.

1997 yılında camiye dönüştürülmesi sırasında üzeri kapatılan fresk, restorasyon çalışmaları kapsamında açığa çıkarıldı. Yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan duvar resmi niteliğindeki freskte, Hristiyan sanatında “Pantokrator” olarak adlandırılan Hazreti İsa tasviri yer alıyor.

“Evrenin Hakimi” anlamına gelen Pantokrator tasvirinde Hazreti İsa tam boy olarak resmedilirken, çevresinde dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna’nın betimleri bulunuyor.

Freskin restorasyonu, Ayasofya ve Kariye’deki restorasyon çalışmalarında da görev alan uzman restoratörlerin yaklaşık 5,5 ay süren titiz çalışmasıyla gerçekleştirildi.

“Yapının bütün unsurlarını muhafaza etmeye çalıştık”

Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demet Okuyucu, tarihi yapının özgün kimliğinin korunmasına önem verdiklerini söyledi.

Yapının 1850’li yıllara tarihlendirilen bir Rum Ortodoks kilisesi olduğunu belirten Okuyucu, 1977 yılında tescillenen yapının 1997’de cami olarak ibadete açıldığını, 2024’te başlayan kapsamlı restorasyonun ise 2026 yılında tamamlandığını ifade etti.

Restorasyon sırasında freskin yeniden ortaya çıkarıldığını anlatan Okuyucu, yapının orta bölümündeki üst örtünün merkezinde bulunan duvar resminin, camiye dönüştürülme sürecinde asma tavan benzeri bir sistemle kapatıldığını belirtti.

Okuyucu, freskte Pantokrator tiplemesiyle Hazreti İsa’nın tam boy tasvir edildiğini, çevresinde ise dört İncil yazarının betimlerinin yer aldığını aktardı.

Tarihi yapının batı cephesinin üst kısmında geçmişte basit bir çan kulesi bulunduğunu da belirten Okuyucu, bu bölümün günümüze ulaşmadığını kaydetti.

Yekpare cam minber dikkat çekiyor

Fetih Camii, tarihi freskin yanı sıra iç mekanındaki özgün ve sonradan eklenen unsurlarıyla da dikkat çekiyor.

Yapıda cami işleviyle birlikte mihrap, minber ve vaaz kürsüsü gibi İslami ibadet unsurları bulunuyor. Özellikle yekpare camdan oyularak hazırlanan minber, caminin dikkat çeken özellikleri arasında yer alıyor.

Tarihi yapının klasik cami mimarisinden farklı olarak minaresinin bulunmaması da yapının özgün kilise mimarisinin izlerini taşıdığını gösteriyor.

Fresk namaz vakitlerinde perdeyle kapatılıyor

Fetih Camii Müezzini Ahmet Sümer, restorasyonun ardından yapının yoğun şekilde ziyaret edildiğini belirtti.

Tarihi freskin korunması amacıyla özel bir perde sistemi kullanıldığını anlatan Sümer, namaz vakitlerinde freskin kapatıldığını, ibadet saatleri dışında ise ziyaretçilerin görebilmesi için yeniden açıldığını söyledi.

Sümer, restorasyonun ardından caminin yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çekmeye başladığını belirterek, tarihi yapının hem ibadet hem de kültürel ziyaret açısından önemli bir merkez haline geldiğini ifade etti.

Ziyaretçiler freskten etkilendi

Fetih Camii’ni ziyaret eden vatandaşlar da tarihi yapıdan ve restorasyonla yeniden ortaya çıkarılan freskten duydukları memnuniyeti dile getirdi.

Ziyaretçilerden Erva Çam, yapının içerisindeki resimlerden çok etkilendiğini belirterek annesiyle birlikte camiye gelip namaz kıldığını söyledi.

Asel Çam ise tavandaki fresk başta olmak üzere yapıda gördüğü tarihi unsurlardan etkilendiğini belirterek Fetih Camii’nin vatandaşlar tarafından ziyaret edilmesini tavsiye etti.

Tarihi kilise mimarisini ve İslami ibadet unsurlarını aynı yapı içerisinde buluşturan Fetih Camii, restorasyonun ardından Erzurum’un çok kültürlü geçmişini yansıtan önemli kültürel miras unsurlarından biri olarak yeniden kent yaşamındaki yerini aldı.