Osmanlı Arşivi’nde dikkat çeken kayıt: Şehzade Mustafa’nın Erzurum bağlantısı yeniden gündemde

Osmanlı Arşivi’nde tespit edilen 29 Zilhicce 960 tarihli ferman kaydı, Şehzade Mustafa’nın ölümünün ardından Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa’ya gönderilen bir devlet yazışmasını gündeme taşıdı. Kayıt, Mustafa ile Ayas Paşa arasındaki mektuplaşmalarla birlikte değerlendirildiğinde Erzurum’un hanedan siyasetindeki rolüne ilişkin yeni araştırma başlıkları ortaya çıkarıyor.

Kanûnî Sultan Süleyman döneminin en tartışmalı olaylarından biri olan Şehzade Mustafa’nın ölümüne ilişkin Erzurum bağlantısına dair dikkat çekici bir arşiv kaydı ortaya çıktı.

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yaptığı araştırmalar sırasında, Şehzade Mustafa ile Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa arasındaki ilişkiye ışık tutabilecek bir belge kaydına ulaştı.

Belgenin arşiv özetinde “Merhum Şehzade Mustafa hakkında Erzurum Beylerbeyi Ayaş’a ferman” ifadesinin yer aldığı belirtildi. Kayıtta belgenin tarihi ise 29 Zilhicce 960 olarak gösteriliyor. Hicri 960 yılı, Şehzade Mustafa’nın 1553 yılında öldürülmesinin hemen sonrasındaki döneme karşılık geliyor.
Fermanın konusu: Şehzade Mustafa

Arşiv kaydı, Mustafa’nın ölümünden sonra Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa’ya bir ferman gönderildiğine işaret ediyor.

Akademik çalışmalarda da 960/1553 tarihli söz konusu fermandan bahsediliyor. Bu çalışmalarda, Mustafa’nın ölümünün ardından Ayas Paşa’ya gönderilen fermanda bazı Tatarların “gaybet idüb”, yani kaçarak Mustafa’nın yanına gittiklerinin ifade edildiği aktarılıyor.

Bu ayrıntı, Mustafa’nın ölümünün ardından yaşanan gelişmelerin yalnızca sefer güzergâhı ve merkezî yönetim açısından değil, doğu eyaletleri ve Erzurum üzerinden de araştırılabileceğine işaret ediyor.

Şehzade Mustafa ile Ayas Paşa mektuplaşmıştı

Ortaya çıkan kaydın önemini artıran unsurlardan biri de Şehzade Mustafa ile Ayas Paşa arasında daha önce gerçekleşen yazışmalar.

Türk Tarih Kurumu’nun yayımladığı çalışmalarda Şehzade Mustafa’nın Ayas Paşa’ya mektuplar gönderdiği kaydediliyor.
Tarih araştırmalarında yer alan bilgilere göre Mustafa, gelecekte kendisine destek vermesi yönünde Ayas Paşa ile temas kurmuş, Ayas Paşa da şehzadenin tahta çıkması hâlinde kendisini unutmamasını istemişti.

Dolayısıyla Mustafa’nın ölümünden sonra aynı isim olan Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa’ya ferman gönderilmiş olması, söz konusu yazışmalarla birlikte değerlendirildiğinde dikkat çekici bir tarihî bağ oluşturuyor.

“Erzurum’u sadece bir sınır şehri olarak değerlendirmemek gerekiyor”

Belgeyi tespit eden Taner Özdemir, Erzurum’un 16. yüzyıldaki konumunun yalnızca askerî ve coğrafi açıdan değerlendirilmemesi gerektiğini belirtti.

Özdemir, Osmanlı Arşivi’ndeki kaydın Erzurum’un Osmanlı Devleti’nin doğu siyasetindeki önemini ortaya koyduğunu ifade ederek, Ayas Paşa’nın Şehzade Mustafa ile yazışmalarının ve ardından kendisine gönderilen fermanın birlikte ele alınması gerektiğine dikkat çekti.

Özdemir’e göre bu kayıt, Erzurum Beylerbeyliği’nin Osmanlı hanedanının geleceğini ilgilendiren gelişmelerin de içerisinde yer aldığını gösteren önemli bir araştırma başlığı niteliğinde.

Belgenin tamamı okunursa yeni ayrıntılar ortaya çıkabilir

Arşiv özetindeki ifade önemli bir ipucu sunarken, belgenin tamamının paleografik olarak okunmasının tarihî bağlamın daha ayrıntılı ortaya konulması açısından kritik olduğu değerlendiriliyor.

Özellikle fermanda adı geçen Tatarların kimler olduğu, Mustafa’nın yanına gitmelerinin hangi şartlarda gerçekleştiği ve Ayas Paşa’ya verilen talimatların içeriğinin ne olduğu, belgenin tam metninin incelenmesiyle daha net anlaşılabilecek konular arasında bulunuyor.

Bu nedenle kayıt, yalnızca Şehzade Mustafa’nın hayatına ilişkin yeni bir belge olarak değil, Mustafa’nın ölümünün ardından Erzurum’da yaşanan gelişmeler ve Ayas Paşa’nın konumu açısından da araştırılması gereken bir arşiv kaydı olarak öne çıkıyor.

Şehzade Mustafa’nın ölümünden sonra Erzurum’da ne yaşandı?

Şehzade Mustafa, Kanûnî Sultan Süleyman’ın 1553’teki Nahçıvan Seferi sırasında Konya Ereğlisi civarında öldürüldü.

Mustafa’nın ölümünün ardından Osmanlı ordusunda ve devlet çevrelerinde ciddi bir siyasi hareketlilik yaşandı. Bu süreçte Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa’nın adının bir fermanla yeniden gündeme gelmesi, olayın doğu eyaletleriyle bağlantısının daha kapsamlı incelenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Öte yandan akademik kaynaklarda Mustafa’nın Ayas Paşa’ya gönderdiği mektupların kayıtlarının bulunması, iki isim arasındaki ilişkinin tek bir arşiv belgesinden ibaret olmadığını gösteriyor. Türk Tarih Kurumu da Şehzade Mustafa’nın Ayas Paşa’ya mektuplarını kaynakları arasında zikrediyor.

 

 

 

 

Erzurum tarihinin bilinmeyen bir sayfası olabilir

Yeni ortaya çıkarılan arşiv kaydı, Şehzade Mustafa’nın ölümüne giden süreç ile sonrasında yaşananların Erzurum boyutunun yeniden ele alınması açısından önemli bir fırsat sunuyor.

Mustafa’nın Ayas Paşa’ya mektupları, Ayas Paşa’nın cevapları ve ölümünden sonra Erzurum Beylerbeyi’ne gönderilen 960 tarihli ferman birlikte değerlendirildiğinde, Erzurum’un Şehzade Mustafa hadisesinin arka planında dikkate alınması gereken merkezlerden biri olduğu görülüyor.

Belgenin tam metninin okunması ve dönemin diğer arşiv kayıtlarıyla karşılaştırılması hâlinde, Şehzade Mustafa’nın Erzurum bağlantısı, Ayas Paşa’nın siyasî konumu ve Mustafa’nın ölümünden sonra bölgede yaşanan gelişmelere ilişkin yeni ayrıntıların ortaya çıkması bekleniyor.

Bu yönüyle Osmanlı Arşivi’ndeki kayıt, Erzurum’un 16. yüzyılda yalnızca bir sınır ve askerî merkez olmadığını; Osmanlı hanedan siyasetinin önemli gelişmelerinin de iz bıraktığı merkezlerden biri olduğunu yeniden gündeme getiriyor.