Kültür Değişmelerinin İzinde Bir Erzurumlu: Prof. Mümtaz Turhan

Türk sosyal psikolojisinin ve kültür değişmeleri çalışmalarının öncülerinden Prof. Dr. Mümtaz Turhan, akademik kariyerine ve Türkiye’ye yaptığı katkılarla hatırlanıyor. 1908 yılında Erzurum’un Horasan Köyü’nde doğan Turhan, Türkiye’de deneysel psikoloji çalışmalarını başlatan isimlerden biri olarak tanınıyor.

Almanya’da Berlin Humboldt Üniversitesi’nde psikoloji eğitimi aldıktan sonra Frankfurt Üniversitesi’nde Gestalt psikolojisi üzerine doktorasını tamamlayan Turhan, Max Wertheimer’in öğrencisi olarak bilimsel temellerini güçlendirdi. 1936’da Türkiye’ye döndükten sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde deneysel psikoloji alanında çalışmalar yürüttü ve 1939’da doçent unvanını aldı.

Yüz ifadelerinin algılanışı üzerine yaptığı deneysel araştırmalarla dikkat çeken Turhan, köyleri ve şehirleri kapsayan gözlemleriyle kültür değişmeleri üzerine kapsamlı bir çalışma ortaya koydu. Bu çalışmalar, 1951 yılında yayımlanan Kültür Değişmeleri: Sosyal Psikoloji Bakımından Bir Tetkik    adlı eserde toplandı ve Türk sosyal bilim literatüründe önemli bir mihenk taşı olarak kabul edildi.

Turhan, aynı zamanda eğitim ve modernleşme meselelerine duyduğu ilgiyi akademik çalışmalarıyla birleştirdi. İngiltere’de Cambridge Üniversitesi’nde sosyal psikoloji alanında ikinci doktorasını tamamlayan Turhan, Birleşmiş Milletler Sosyal Komisyonu’nda Türkiye’yi temsil etti ve İstanbul Üniversitesi’nde Tecrübi Psikoloji Kürsüsü’nün başkanlığını yürüttü.

Bilimsel yaklaşımını milliyetçilik ve toplumsal kalkınma ile birleştiren Turhan, “bilimsiz vatanseverliğin bir anlamı yoktur” anlayışıyla Türkiye’nin modernleşmesinde bilimin önemini vurguladı. Eserleri, çevirileri ve dergilerde yayımladığı makalelerle Türk sosyal bilimlerinin gelişimine büyük katkı sağladı.

Prof. Dr. Mümtaz Turhan, 1 Ocak 1969’da İstanbul’da hayatını kaybetti ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi. Türk akademi ve düşünce hayatında bıraktığı miras, bugün de sosyal psikoloji ve kültür çalışmaları alanında yol gösterici olmaya devam ediyor.